علل ناپایداری مردم کوفه در حمایت از مسلم بن عقیل/مصداق تاریخی فاصله شعار تا عمل

موج زاگرس : یادداشت (سعید عبدل پور)با سلام و احترام به همه مخاطبان گرامی و با آرزوی توفیق روزافزون برای شناخت ابعاد مختلف نهضت عاشورا و درک عمیق آموزه‌های تربیتی آن، در این یادداشت به یکی از پرسش‌های اساسی تاریخ اسلام می‌پردازیم:

علل ناپایداری مردم کوفه در حمایت از مسلم بن عقیل؟

کوفه؛ شهری با ساختار پیچیده و متزلزل

کوفه در سال ۶۰ هجری، شهری بود با ترکیب جمعیتی متنوع از قبایل عرب، موالی (مسلمانان غیرعرب) و گروه‌های با گرایش‌های سیاسی متفاوت. این تنوع، هرچند ظاهراً پویا بود، اما در عمل انسجام اجتماعی را تضعیف می‌کرد. ویژگی‌های بارز این جامعه عبارت بودند از:

– قبیله‌گرایی شدید که وفاداری به قبیله را بر وفاداری به دین یا رهبری سیاسی ترجیح می‌داد.

– وابستگی اقتصادی گسترده به بیت‌المال حکومت مرکزی، که مردم را در برابر تهدیدهای مالی آسیب‌پذیر می‌کرد.

– سابقه نارضایتی از حاکمان اموی، اما در عین حال ضعف بصیرت سیاسی برای هزینه‌کردن در راه مبارزه.

استقبال اولیه؛ شور و شوقی بدون پشتوانه

پس از مرگ معاویه و روی کار آمدن یزید، کوفیان نامه‌های پرشوری به امام حسین(ع) نوشتند و او را به قیام دعوت کردند. امام(ع) برای سنجش اوضاع، مسلم بن عقیل را به کوفه فرستاد. استقبال از مسلم چنان بود که برخی منابع شمار بیعت‌کنندگان را تا ۳۰ هزار نفر نیز ذکر کرده‌اند. اما این حمایت گسترده، ریشه در عمق اعتقادی نداشت و بیش‌تر برآمده از نارضایتی لحظه‌ای بود تا تعهدی استوار.

عوامل فروپاشی حمایت؛ از ارعاب تا وابستگی اقتصادی

۱. سیاست سرکوب عبیدالله بن زیاد

ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه، نقطه عطفی در فروپاشی جبهه حامیان مسلم بود. او با ترکیبی از تهدید، تطمیع، دستگیری و اعدام مخالفان، فضایی از وحشت ایجاد کرد که بسیاری را از ادامه راه بازداشت.

۲. نفوذ رؤسای قبایل

در جامعه قبیله‌ای کوفه، مردم غالباً از تصمیم رئیس قبیله پیروی می‌کردند. عبیدالله با تهدید یا وعده‌های مالی، سران قبایل را از حمایت مسلم بازداشت و آن‌ها نیز به‌سرعت مردم عادی را پراکنده کردند.

۳. وابستگی اقتصادی به حکومت

حقوق بسیاری از مردم و نظامیان کوفه از بیت‌المال تأمین می‌شد. تهدید به قطع مقرری، ابزاری کارآمد برای ساکت کردن مخالفان بود و بسیاری به‌خاطر ترس از فقر، از همراهی با مسلم دست کشیدند.

۴. ضعف تعهد سیاسی

بخشی از مردم کوفه از امویان ناراضی بودند، اما حاضر نبودند هزینه این نارضایتی را در میدان عمل بپردازند. آنان تا زمانی از قیام حمایت می‌کردند که خطر جانی و مالی متوجهشان نبود، اما به محض بروز سرکوب، صحنه را خالی کردند.

۵. سابقه بی‌ثباتی سیاسی کوفه

کوفیان در دوران خلافت علی(ع) نیز در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان رفتاری متزلزل نشان داده بودند. این مسئله نشان می‌دهد که مشکل کوفه اختصاص به واقعه عاشورا نداشت، بلکه ریشه در ساختار اجتماعی و سیاسی آن داشت.

آیا همه کوفیان بی‌وفا بودند؟  

این برداشت که «همه کوفیان خائن بودند»، نگاهی ساده‌انگارانه است. در کوفه، گروه‌های وفاداری همچون هانی بن عروه، میثم تمار و مختار ثقفی حضور داشتند که یا به شهادت رسیدند یا تحت مراقبت شدید قرار گرفتند و نتوانستند به امام(ع) بپیوندند. بسیاری از شیعیان واقعی نیز پیش از رسیدن کاروان حسینی، دستگیر یا از صحنه خارج شدند.

نتیجه‌گیری؛ فاصله شعار و عمل

ناپایداری مردم کوفه در حمایت از مسلم بن عقیل، نه صرفاً ناشی از بی‌وفایی اخلاقی، بلکه حاصل مجموعه‌ای از عوامل ساختاری، سیاسی، اقتصادی و روانی بود. از جمله:

– ساختار قبیله‌ای و فقدان انسجام اجتماعی

– سیاست ارعاب حکومت اموی

– وابستگی اقتصادی به نظام حاک

– ضعف تعهد و آمادگی برای پرداخت هزینه مبارزه

– نفوذ نخبگان محلی و رؤسای قبایل

– حذف فیزیکی نیروهای وفادار پیش از قیام.

این رویداد، درس بزرگی برای تاریخ است درباره فاصله میان «اعلام حمایت» و «پایداری در میدان عمل»؛ جامعه‌ای که در مرحله شعار و دعوت فعال است، اما در مواجهه با تهدید و هزینه، بخش بزرگی از آن از صحنه کنار می‌رود.

امید که با درس‌آموزی از این واقعه، بصیرت و استقامت را در مسیر حق پیشه کنیم.

والسلام علیکم و رحمه الله

انتهای پیام/